{"id":2596,"date":"2026-01-13T19:54:41","date_gmt":"2026-01-13T18:54:41","guid":{"rendered":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/?p=2596"},"modified":"2026-01-13T20:11:11","modified_gmt":"2026-01-13T19:11:11","slug":"adresy-ktore-ratowaly-zycie-zydowskie-kryjowki-w-krakowie-lat-1941-1945","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/aktualnosci\/adresy-ktore-ratowaly-zycie-zydowskie-kryjowki-w-krakowie-lat-1941-1945\/","title":{"rendered":"Adresy, kt\u00f3re ratowa\u0142y \u017cycie. Wybrane \u017cydowskie kryj\u00f3wki w Krakowie lat 1941-1945"},"content":{"rendered":"

Krak\u00f3w w latach niemieckiej okupacji zyska\u0142 ponury status stolicy Generalnego Gubernatorstwa. Ta rola administracyjna uczyni\u0142a miasto nie tylko jednym z wi\u0119kszych centrum w\u0142adzy nazistowskiej, ale tak\u017ce miejscem szczeg\u00f3lnie intensywnego terroru wobec spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej. Utworzenie w 1941 roku getta w Podg\u00f3rzu sta\u0142o si\u0119 dla wielu \u017byd\u00f3w, nie tylko z Krakowa, momentem,
\nw kt\u00f3rym wielu z nich decydowa\u0142o si\u0119 na pozostanie po tak zwanej \u201caryjskiej stronie\u201d. Mierzyli si\u0119 tym samym nie tylko z przyziemnymi problemami – brakiem dost\u0119pu do podstawowych \u015brodk\u00f3w do \u017cycia, po\u017cywienia, opieki medycznej, ale zostawali tak\u017ce ca\u0142kowicie wypchni\u0119ci poza system, nawet je\u015bli ten by\u0142 opresyjny i ostatecznie d\u0105\u017cy\u0142 do ich unicestwienia. Decyzja \u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 z oddzieleniem od rodziny, przyjaci\u00f3\u0142, spo\u0142eczno\u015bci.\u00a0<\/span><\/p>\n

Ukrywaj\u0105cy si\u0119 w Krakowie \u017bydzi, rozproszeni po prywatnych mieszkaniach, piwnicach, strychach, magazynach, nigdy nie mogli poczu\u0107 si\u0119 do ko\u0144ca bezpieczni. Ryzyko by\u0142o bowiem wszechobecne: mogli zosta\u0107 zadenuncjowani przez podejrzliwych s\u0105siad\u00f3w, szmalcownik\u00f3w, lub, co najbardziej bolesne, przez te same osoby, kt\u00f3re wcze\u015bniej, bezinteresownie lub nie, same udzieli\u0142y im schronienia. Wiara w \u017cyczliwo\u015b\u0107 bli\u017aniego cz\u0119sto przeplata\u0142a si\u0119 z l\u0119kiem przed ujawnieniem prawdziwej to\u017csamo\u015bci.<\/span><\/p>\n

Niniejszy artyku\u0142, oparty na relacjach os\u00f3b ocala\u0142ych z Zag\u0142ady, przenosi nas do kilku konkretnych adres\u00f3w na terenie Krakowa – miejsc, kt\u00f3re w latach 1941 – 1945 sta\u0142y si\u0119 mniej lub bardziej tymczasowym schronieniem dla pojedynczych os\u00f3b, a czasami nawet ca\u0142ych rodzin. Mo\u017ce nast\u0119pnym razem, gdy b\u0119dziemy przechodzi\u0107 obok,\u00a0 miejsca te nie b\u0119d\u0105 dla nas tylko kolejnym obiektem w mozaice miasta, a lokalizacj\u0119, dzi\u0119ki kt\u00f3rej kto\u015b przetrwa\u0142 i znalaz\u0142 dla siebie bezpieczniejsze miejsce, nawet, je\u015bli tylko na kr\u00f3tko.\u00a0<\/span><\/p>\n

Dzi\u0119ki z\u0142o\u017conej dla Yad Vashem relacji ocala\u0142ego z Zag\u0142ady Romana Mandla<\/a>, mo\u017cemy dowiedzie\u0107 si\u0119 o pomocy udzielonej jemu
\ni jego rodzicom w mieszkaniu przy ulicy Rakowickiej 4 w Krakowie. W niemal samym centrum miasta, w niewielkim mieszkaniu mieszka\u0142a Janina Lembas, m\u0142oda kobieta, wychowuj\u0105ca samodzielnie c\u00f3rk\u0119 z niepe\u0142nosprawno\u015bci\u0105. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo Mandl\u00f3w,
\nMicha\u0142 <\/a>i Helena,\u00a0<\/a> w tamtym czasie oko\u0142o trzydziestolatkowie z kilkuletnim synem Romanem, trafili na tzw. aryjsk\u0105 stron\u0119 w marcu 1943, zaraz po likwidacji getta w Krakowie, podczas kt\u00f3rej uda\u0142o im si\u0119 zbiec.\u00a0<\/span><\/p>\n

Janin\u0119 Lembas znali jeszcze sprzed wojny, a kobieta zgodzi\u0142a si\u0119 udzieli\u0107 im schronienia, odst\u0119puj\u0105c dla nich jeden pok\u00f3j
\nw mieszkaniu. Mandlowie pozostali u niej do momentu wyzwolenia Krakowa w styczniu 1945, a nast\u0119pnie wyjechali do Kanady. Ma\u0142\u017conkowie pozostawali z kobiet\u0105 w serdecznych relacjach, a\u017c do jej \u015bmierci w 1953 roku. W 2009 roku, na podstawie relacji ocala\u0142ego dzi\u0119ki niej Romana Mendla, Janina Lembas zosta\u0142a odznaczona jako Sprawiedliwa W\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata.<\/span><\/p>\n

Drugim przystankiem po\u015br\u00f3d krakowskich schronie\u0144 s\u0105 okolice ulicy Pawiej i Lubicz. Bohaterem relacji, w kt\u00f3rej pojawiaj\u0105 si\u0119 te dwa adresy,\u00a0 by\u0142 Hersz Frister<\/a>, urodzony w 1905 roku w Chrzanowie. Wraz z ma\u0142\u017conk\u0105 posiadali w czasie wojny przybrane to\u017csamo\u015bci – Stanis\u0142aw i Julia Romanik. Mieli razem dw\u00f3jk\u0119 dzieci. Niestety, wojenne losy rozdzieli\u0142y rodzin\u0119. Kobieta zajmowa\u0142a si\u0119 dzie\u0107mi, a Hersz trafi\u0142 do Krakowa, gdzie desperacko poszukiwa\u0142 miejsca schronienia poza gettem.\u00a0<\/span><\/p>\n

Pierwszym jego przystankiem w Krakowie sta\u0142 si\u0119 Hotel Warszawski przy ulicy Pawiej 4, po\u0142o\u017cony w bezpo\u015brednim s\u0105siedztwie dworca i plant. Miejsce ukrywania si\u0119 zorganizowa\u0142a dla niego niejaka pani Czajowska, jednak miejsce nie okaza\u0142o si\u0119 wystarczaj\u0105co bezpiecznym, bowiem Frister wkr\u00f3tce sta\u0142 si\u0119 ofiar\u0105 szanta\u017cu i zmuszony zosta\u0142 zmieni\u0107 swoje miejsce pobytu. Takie znalaz\u0142o si\u0119 zaledwie kilkaset metr\u00f3w dalej, bo przy ulicy Lubicz 30, w mieszkaniu nale\u017c\u0105cym do pani Dobrza\u0144skiej. <\/span>
\n<\/span> Mimo zmiany miejsca ukrywania si\u0119 i posiadania fa\u0142szywych dokument\u00f3w to\u017csamo\u015bci, nie zdo\u0142a\u0142 uwolni\u0107 si\u0119 od szanta\u017cyst\u00f3w
\ni wkr\u00f3tce Frister opu\u015bci\u0142 Krak\u00f3w, kontynuuj\u0105c wojenn\u0105 w\u0119dr\u00f3wk\u0119. W mie\u015bcie przebywa\u0142 najprawdopodobniej na prze\u0142omie 1941
\ni 1942 roku. W przeciwie\u0144stwie do bohater\u00f3w wcze\u015bniej opisywanej relacji, pa\u0144stwa Mandl\u00f3w, Hirsz Frister nie m\u00f3g\u0142 liczy\u0107 na pomoc kogo\u015b bliskiego, zaufanego, kt\u00f3rego zna\u0142 przed wojn\u0105. Podj\u0105\u0142 on ryzyko, ufaj\u0105c obcym osobom, maj\u0105c nadziej\u0119 na uzyskanie bezpiecznego schronienia, jednak by\u0142 stale zmuszony ucieka\u0107. Na szcz\u0119\u015bcie, mimo ogromnych trudno\u015bci, zar\u00f3wno on jak i jego \u017cona oraz dw\u00f3jka dzieci zdo\u0142ali przetrwa\u0107 Zag\u0142ad\u0119 i po wojnie ca\u0142a czw\u00f3rka spotka\u0142a si\u0119.\u00a0<\/span><\/p>\n

Trzeci adres na wojennej mapie Krakowa, Limanowskiego 33\/9, wi\u0105\u017ce si\u0119 z histori\u0105 Henryka Bergmana<\/a>, buchaltera pochodz\u0105cego z Che\u0142ma Lubelskiego. Jego losy przed przybyciem do Krakowa zosta\u0142y naznaczone ogromn\u0105 rodzinn\u0105 tragedi\u0105 \u2013 po wybuchu wojny Bergman uciek\u0142 na wsch\u00f3d do Lwowa, gdzie po wkroczeniu Niemc\u00f3w gestapo zamordowa\u0142o jego c\u00f3rk\u0119
\ni wnucz\u0119ta. Po tych wydarzeniach zdecydowa\u0142 si\u0119 na powr\u00f3t na zach\u00f3d i w latach 1942\u20131943 przebywa\u0142 w Krakowie.<\/span>
\n<\/span> Pomocy udzieli\u0142 mu tutaj Stefan Gaca, kt\u00f3ry udost\u0119pni\u0142 mu schronienie we w\u0142asnym mieszkaniu przy ulicy Limanowskiego 33. Lokalizacja ta by\u0142a o tyle specyficzna i ryzykowna, \u017ce budynek znajdowa\u0142 si\u0119 dok\u0142adnie na granicy krakowskiego getta. Bergman nie ogranicza\u0142 si\u0119 jednak tylko do pobytu w mieszkaniu \u2013 okazjonalnie ukrywa\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w sklepie nale\u017c\u0105cym do Gacy,
\nkt\u00f3ry mie\u015bci\u0142 si\u0119 przy ulicy Starowi\u015blnej 8.<\/span>
\n<\/span> Bezpiecze\u0144stwo Bergmana opiera\u0142o si\u0119 na \u015bcis\u0142ej konspiracji oraz fa\u0142szywych dokumentach. W czasie pobytu w Krakowie pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 on to\u017csamo\u015bciami na nazwiska Stefan Dziurkowski oraz Henryk G\u00f3rski. Dzi\u0119ki wsparciu Stefana Gacy i zachowaniu \u015brodk\u00f3w ostro\u017cno\u015bci, Bergman zdo\u0142a\u0142 przetrwa\u0107 najtrudniejszy okres w stolicy Generalnego Gubernatorstwa. Po 1943 roku opu\u015bci\u0142 miasto i wyjecha\u0142 do Przemy\u015bla, gdzie doczeka\u0142 ko\u0144ca wojny.<\/span><\/p>\n

Ostatnim, ale zarazem bardzo wyj\u0105tkowym punktem na mapie krakowskich schronie\u0144, jest kamienica przy ulicy Stradomskiej 11. To miejsce wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 na tle innych skal\u0105 udzielanej pomocy oraz swoj\u0105 specyficzn\u0105 lokalizacj\u0105. Mieszkaj\u0105cy tam Polacy,
\nSabina i Alfred Zdybalscy, prowadzili w tym budynku w czasie wojny Hotel Londy\u0144ski.<\/span><\/p>\n

Charakter prowadzonej dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej sta\u0142 si\u0119 dla ma\u0142\u017ce\u0144stwa Zdybalskich doskona\u0142\u0105 \u201cprzykrywk\u0105\u201d dla dzia\u0142alno\u015bci konspiracyjnej. Hotel, do kt\u00f3rego przybywa\u0142o regularnie wielu go\u015bci, stwarza\u0142 idealne mo\u017cliwo\u015bci do ukrywania os\u00f3b pochodzenia \u017cydowskiego w spos\u00f3b niemal masowy jak na warunki okupacyjne. Na przestrzeni sze\u015bciu lat wojny Zdybalscy udzielili schronienia wielu osobom, chroni\u0105c je przed wyw\u00f3zk\u0105 i \u015bmierci\u0105. W\u015br\u00f3d ocalonych przez nich znale\u017ali si\u0119 mi\u0119dzy innymi: J\u00f3zef Dollinger<\/a>, J\u00f3zef Dun, Jakow Gurfein, Miriam Mozes<\/a>, Szamai Silberman<\/a>, Abram Neuhaus i wiele innych os\u00f3b. Niezwykle symboliczny w tej sytuacji, jest fakt, \u017ce Hotel Londy\u0144ski znajdowa\u0142 si\u0119 w bezpo\u015brednim s\u0105siedztwie Wawelu. Z okien kamienicy przy Stradomskiej wida\u0107 by\u0142o zamek, kt\u00f3ry na swoj\u0105 kwater\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105 wybra\u0142 Hans Frank, Generalny Gubernator. Fakt, \u017ce tak liczna grupa \u017byd\u00f3w by\u0142a skutecznie ukrywana niemal pod bokiem wysokiego urz\u0119dnika nazistowskiego, nadaje tej historii unikalny charakter. W 1990 roku Alfred Zdybalski zosta\u0142 uhonorowany tytu\u0142em Sprawiedliwego W\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata.<\/span><\/p>\n

Przedstawione relacje, mimo ich szczeg\u00f3\u0142owo\u015bci, stanowi\u0105 jedynie ma\u0142y i nietypowy zbi\u00f3r w szerokim spektrum \u015bwiadectw dotycz\u0105cych Zag\u0142ady w Krakowie. Osi\u0105 tych wniosk\u00f3w jest fakt, \u017ce mo\u017cliwo\u015b\u0107 precyzyjnego wskazania zar\u00f3wno dok\u0142adnych adres\u00f3w kryj\u00f3wek, jak i pe\u0142nych danych osobowych ich gospodarzy, to rzadko\u015b\u0107. To, \u017ce dysponujemy relacjami ze wskazaniem konkretnych adres\u00f3w oraz os\u00f3b, kt\u00f3re umo\u017cliwi\u0142y schronienie si\u0119 w nich, nie jest niestety cz\u0119stym zjawiskiem w procesie zapoznawania si\u0119 z relacjami Ocala\u0142ych.<\/span><\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 wiedzy o \u201earyjskich\u201d kryj\u00f3wkach jest niekompletna. Wp\u0142ywa na to przede wszystkim zawodno\u015b\u0107 pami\u0119ci Ocala\u0142ych, szczeg\u00f3lnie gdy relacje spisywano po dekadach. Istotnym tak\u017ce jest, \u017ce niekompletno\u015b\u0107 danych nie wynika\u0142a tylko z up\u0142ywu czasu. Wielu ukrywaj\u0105cych si\u0119 \u015bwiadomie pomija\u0142o lub zniekszta\u0142ca\u0142o dane osobowe Polak\u00f3w udzielaj\u0105cych im pomocy. L\u0119k ten by\u0142 uzasadniony \u2013 pomoc mog\u0142a nie zawsze by\u0107 bezinteresowna, a ukrywanie \u017byd\u00f3w nie by\u0142o jednoznacznie pozytywnie odbierane
\nw spo\u0142ecze\u0144stwie, co rodzi\u0142o obawy przed powojenn\u0105 stygmatyzacj\u0105. Ukrywanie \u017byd\u00f3w by\u0142o tematem skomplikowanym, polaryzuj\u0105cym, cz\u0119sto kwesti\u0105 balansuj\u0105c\u0105 mi\u0119dzy czystym altruizmem a konieczno\u015bci\u0105 przetrwania i podejmowania decyzji, kt\u00f3re \u0142atwo mo\u017cna stygmatyzowa\u0107.<\/span><\/p>\n

Analiza tych konkretnych przypadk\u00f3w z Krakowa wskazuje na dynamiczny wachlarz strategii przetrwania. Kontrastuj\u0105 ze sob\u0105 kryj\u00f3wki w prywatnych mieszkaniach (Rakowicka 4), oferuj\u0105ce potencja\u0142 d\u0142ugotrwa\u0142ej stabilno\u015bci opartej na zaufaniu, z chaotycznymi, wymuszonymi strachem rotacjami przy Pawiej i Lubicz, b\u0119d\u0105cymi dowodem na pewn\u0105 powszechno\u015b\u0107 szanta\u017cu. Inne modele wykorzystywa\u0142y topografi\u0119 i funkcje budynk\u00f3w: adres przy Limanowskiego znajdowa\u0142 si\u0119 na samej granicy getta,
\na Stradomska 11, w samym sercu Generalnego Gubernatorstwa i wykorzystywa\u0142a publiczny charakter budynku jako os\u0142on\u0119.\u00a0<\/span><\/p>\n

Wszystkie te adresy, od najmniejszego k\u0105ta udost\u0119pnianego w prywatnych mieszkaniach po pokoje hotelowe, \u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 w jeden system nieustannego zagro\u017cenia. Ich badanie pozwala przede wszystkim na zrozumienie, jak bardzo z\u0142o\u017conym i niejednoznacznym procesem by\u0142o przetrwanie w okupowanym Krakowie, gdzie stawka za ukrycie by\u0142a najwy\u017csza. Zako\u0144czenie to stanowi \u015bwiadectwo tego, \u017ce za ka\u017cdym adresem kry\u0142a si\u0119 historia, w kt\u00f3rej cz\u0142owiecze\u0144stwo i ch\u0119\u0107 pomocy\u00a0 cz\u0119sto miesza\u0142y si\u0119 z oportunizmem i wykorzystywaniu niejednoznacznej, skomplikowanej wojennej \u201cekonomii\u201d.<\/span><\/p>\n

Aleksandra Kolanko<\/span>
\n<\/span><\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142a:
\n1. Marta Cobel-Tokarska, Bezludna wyspa, nora, gr\u00f3b. Wojenne kryj\u00f3wki \u017byd\u00f3w w okupowanej Polsce<\/em>, Instytut Pami\u0119ci Narodowej \u2013 Komisja \u015acigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2012.
\n2. Dalej jest noc. Losy \u017byd\u00f3w w wybranych powiatach okupowanej Polski<\/em>, red. B. Engelking, J. Grabowski, t.1\u20132, Stowarzyszenie Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w, Warszawa 2018.
\n3. Martyna Gr\u0105dzka-Rejak, \u201eMy\u015bmy si\u0119 nawzajem poznawa\u0142y po oczach\u201d\u2026 Z bada\u0144 nad strategiami przetrwania kobiet \u017cydowskich funkcjonuj\u0105cych \u201ena powierzchni\u201d po tzw. aryjskiej stronie w okupowanym Krakowie i okolicach, Pami\u0119\u0107 i Sprawiedliwo\u015b\u0107 : biuletyn G\u0142\u00f3wnej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Instytutu Pami\u0119ci Narodowej <\/em>Krak\u00f3w 2015.<\/p>\n

<\/div>\n
<\/div>\n

","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Krak\u00f3w w latach niemieckiej okupacji zyska\u0142 ponury status stolicy Generalnego […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-2596","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-aktualnosci"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2596"}],"collection":[{"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2596"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2596\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2601,"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2596\/revisions\/2601"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2596"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2596"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2596"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}