{"id":2646,"date":"2026-06-15T18:54:51","date_gmt":"2026-06-15T16:54:51","guid":{"rendered":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/?p=2646"},"modified":"2026-06-15T19:09:00","modified_gmt":"2026-06-15T17:09:00","slug":"relacje-z-podrozy-ferrara","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/artykuly\/relacje-z-podrozy-ferrara\/","title":{"rendered":"Travelogue: Ferrara"},"content":{"rendered":"
\n

W Ferrarze spotka\u0142 mnie ogromny kontrast pogodowy, zjechawszy z g\u00f3r szybko przywita\u0142 mnie krajobraz wczesnej wiosny. Samo miasto, mniej krzykliwe od pozosta\u0142ych regionu (Emilia-Romania), bli\u017csze jest krajobrazem melancholijnych krajobraz\u00f3w Polski.<\/p>\n

Ferrara kojarzy si\u0119 zwykle z renesansow\u0105 architektur\u0105, zamkiem rodu d\u2019Este a mi\u0142o\u015bnikom kultura z ca\u0142ymi anna\u0142ami wojenek i niesnasek bogatych rod\u00f3w regionu. Ja jednak przyjecha\u0142em tu z jednym, bardzo konkretnym celem. Aby wreszcie przyjrze\u0107 si\u0119 MEIS \u2013 Narodowemu Muzeum W\u0142oskiego Judaizmu i Shoah (Museo Nazionale dell’Ebraismo Italiano e della Shoah).<\/p>\n

MEIS nie mie\u015bci si\u0119 w tradycyjnym, renesansowym pa\u0142acu, jakich w Ferrarze pe\u0142no, ale zosta\u0142o ulokowane w dawnym gmachu wi\u0119zienia z pocz\u0105tku XX wieku. Przestrze\u0144, kt\u00f3ra latach faszyzmu s\u0142u\u017cy\u0142a do izolacji i ucisku, element\u00f3w uwa\u017canych przez \u201eDuce\u201d za antyspo\u0142eczne i szkodliwe, zosta\u0142a zrewitalizowana i przekszta\u0142cona w otwarte miejsce pami\u0119ci i kultury.<\/p>\n

Zanim wejdziecie do samego g\u0142\u00f3wnego gmachu, przywita Was za\u015b co\u015b l\u017cejszego; \u201eOgr\u00f3d Pyta\u0144\u201d (Giardino delle Domande) \u2013 ma\u0142y labirynt pe\u0142en biblijnych ro\u015blin, t\u0142umacz\u0105cy \u017cydowski kaszrutu.<\/p>\n<\/div>\n

\u201eEbrei, una storia italiana\u201d<\/i> Od zburzenia \u015awi\u0105tyni po zaranie \u015aredniowiecza<\/b><\/p>\n

G\u0142\u00f3wnym punktem mojej wizyty niespodziewanie sta\u0142a si\u0119 ekspozycja \u201eEbrei, una storia italiana. I primi mille anni\u201d (\u017bydzi, w\u0142oska historia. Pierwsze tysi\u0105c lat). Nastawiony raczej na dzieje wojenne nie spodziewa\u0142em si\u0119 tak sporej, sta\u0142ej ekspozycji dotycz\u0105cej wczesnej historii. W\u0142ochy s\u0105 prawdopodobnie jedynym miejscem w zachodniej diasporze, gdzie obecno\u015b\u0107 \u017cydowska jest ca\u0142kowicie nieprzerwana od ponad dw\u00f3ch tysi\u0119cy lat a wystawa zabiera nas w\u0142a\u015bnie w podr\u00f3\u017c, kt\u00f3ra ma sw\u00f3j pocz\u0105tek w staro\u017cytnej Jerozolimie.<\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

Przechodz\u0105c przez pierwsze sale, widzimy \u2013 rok 70 n.e. i zniszczenie Drugiej \u015awi\u0105tyni przez Rzymian. Ogromne wra\u017cenie robi reprodukcja \u0141uku Tytusa w Rzymie, na kt\u00f3rym wida\u0107 rzymskich \u017co\u0142nierzy nios\u0105cych \u0142upy wojenne ze \u015awi\u0105tyni, w tym ogromn\u0105 menor\u0119. Kt\u00f3re to zosta\u0142y wykorzystane aby sfinansowa\u0107 budow\u0119 koloseum.<\/p>\n

Ekspozycja przenosi nas nast\u0119pnie do staro\u017cytnego Rzymu, gdzie poznajemy a\u017c 11 r\u00f3\u017cnych spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskich, ka\u017cd\u0105 z w\u0142asn\u0105 synagog\u0105. Tw\u00f3rcy muzeum wykonali \u015bwietn\u0105 prac\u0119, przybli\u017caj\u0105c nam ten okres za pomoc\u0105 wyselekcjonowanych eksponat\u00f3w.<\/p>\n

Znajdziemy tu fragmenty z \u017cydowskich katakumb (takich jak te z Monteverde czy Villa Torlonia), pokazuj\u0105ce, jak wczesne spo\u0142eczno\u015bci chowa\u0142y swoich zmar\u0142ych w sercu cesarstwa. Wystawa skupia si\u0119 tak\u017ce na Edykcie Karakalli z 212 roku, kt\u00f3ry nadawa\u0142 obywatelstwo rzymskie wszystkim wolnym mieszka\u0144com imperium, w tym \u017bydom, zmieniaj\u0105c ich pozycj\u0119 spo\u0142eczn\u0105.<\/p>\n

To co jednak zadziwia najbardziej w tej cz\u0119\u015bci muzeum to prawdziwe artefakty zgromadzone w wysokich przyciemnionych salach. Ponad 200 przedmiot\u00f3w, rzymskie i \u015bredniowieczne epigrafy, z\u0142ote pier\u015bcienie piecz\u0119tne, wyblak\u0142e, ale wci\u0105\u017c czytelne staro\u017cytne monety, czy gliniane lampy<\/p>\n

oliwne z wyt\u0142oczonym motywem menory. Spojrze\u0107 mo\u017cemy na manuskrypty, drogocenne inkunabu\u0142y, starodruki i unikalne amulety.<\/p>\n

Z upadkiem Rzymu opowie\u015b\u0107 trwa. Przechodzimy w epok\u0119 wczesnego \u015bredniowiecza, \u015bledz\u0105c migracj\u0119 na po\u0142udnie W\u0142oskiego p\u00f3\u0142wyspu. Wystawa pokazuje, jak \u017bydzi radzili sobie pod panowaniem Longobard\u00f3w, Bizantyjczyk\u00f3w, a p\u00f3\u017aniej muzu\u0142man\u00f3w na Sycylii, jednocze\u015bnie prze\u017cywaj\u0105c niesamowity rozkwit kulturalny i gospodarczy, staj\u0105c si\u0119 pionierami w medycynie, astronomii i handlu, t\u0142umacz\u0105c staro\u017cytne teksty greckie i arabskie.<\/p>\n

P\u00f3\u0142nocne W\u0142ochy i Z\u0142oty Wiek w Ferrarze<\/b><\/p>\n

Kolejna cz\u0119\u015b\u0107 wystawy prowadzi nas na p\u00f3\u0142noc i do centralnych W\u0142och, ukazuj\u0105c \u017ce W\u0142ochy nigdy nie by\u0142y monolitem, a \u017cydowska diaspora w poszczeg\u00f3lnych miastach-pa\u0144stwach rozwija\u0142a si\u0119 w zupe\u0142nie odmienny spos\u00f3b, tworz\u0105c unikaln\u0105 mozaik\u0119 tradycji, dialekt\u00f3w (jak judeo-w\u0142oski) i zwyczaj\u00f3w.<\/p>\n

\"\"<\/span>Odwiedzaj\u0105c za\u015b Ferrare oczywi\u015bcie warto pochyli\u0107 si\u0119 w\u0142a\u015bnie nad dziejami tamtejszej spo\u0142eczno\u015bci. Historia \u017byd\u00f3w w Ferrarze to zreszt\u0105 prawdziwy rollercoaster, od go\u015bcinno\u015bci po brutaln\u0105 segregacj\u0119. Pierwsze wzmianki o \u017cydowskim osadnictwie pochodz\u0105 z XII wieku. Prawdziwa spo\u0142eczno\u015b\u0107 zacz\u0119\u0142a si\u0119 kszta\u0142towa\u0107 jednak na pocz\u0105tku XIII wieku, gdy do miasta przybyli bankierzy i po\u017cyczkodawcy z Rzymu i centralnych W\u0142och, osiedlaj\u0105c si\u0119 w okolicach dzisiejszej via Centoversuri.<\/p>\n

Z niesamowit\u0105 pieczo\u0142owito\u015bci\u0105 opisany zostaje za\u015b z\u0142oty wiek, kt\u00f3ry nadszed\u0142 w XV stuleciu, za panowania ksi\u0105\u017c\u0105t z rodu d’Este \u2013 w szczeg\u00f3lno\u015bci Herkulesa I (Ercole I) i Herkulesa II (Ercole II), w\u0142adc\u00f3w na wskro\u015b renesansowych i pragmatycznych. Kiedy w 1492 roku Hiszpania, a w \u015blad za ni\u0105 Portugalia, brutalnie wygna\u0142y (wzgl\u0119dnie) wszystkich swoich \u017cydowskich obywateli, Ferrara otworzy\u0142a dla nich swoje bramy. Edykty zapraszaj\u0105ce sefardyjskich uchod\u017ac\u00f3w \u2013 w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych by\u0142o wielu wybitnych lekarzy, kupc\u00f3w i uczonych \u2013 nap\u0119dzi\u0142y rozw\u00f3j kulturalny i gospodarczy miasta. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 przenios\u0142a si\u0119 w okolice via Sabbioni (dzisiejsza via Mazzini) oraz via San Romano.<\/p>\n

Niestety, wystawa nie ucieka od trudnych temat\u00f3w. W 1598 roku bezdzietny dw\u00f3r d’Este musia\u0142 odda\u0107 miasto w r\u0119ce Pa\u0144stwa Ko\u015bcielnego. Sytuacja \u017byd\u00f3w zmieni\u0142a si\u0119 diametralnie. Wprowadzono liczne zakazy i ograniczenia, a w 1627 roku papie\u017c nakaza\u0142 utworzenie getta. Przez ponad wiek \u017bydzi z Ferrary byli zamkni\u0119ci na zaledwie kilku ulicach (pomi\u0119dzy via Mazzini, via San Romano, via Vittoria i via Vignatagliata). Ten okres segregacji zako\u0144czy\u0142 si\u0119 za\u015b dopiero w epoce napoleo\u0144skiej w 1796 roku, a ostateczn\u0105 wolno\u015b\u0107 przynios\u0142o zjednoczenie W\u0142och (Risorgimento).<\/p>\n

\u201e1938: L’umanit\u00e0 negata\u201d<\/i> \u2013 Bolesne zderzenie z form\u0105 i… rozczarowanie<\/b><\/p>\n

\"\"<\/b><\/span><\/p>\n

\n

Po tak niesamowitej, bogatej w artefakty, namacalnej podr\u00f3\u017cy przez stulecia, spodziewa\u0107 mo\u017cna by\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie mocnego i szczeg\u00f3\u0142owego rozprawienia si\u0119 z faszyzmem i II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105. Na parterze muzeum i w Sali wideo znajduje si\u0119 sta\u0142a wystawa i element multimedialny \u201e1938: L’umanit\u00e0 negata\u201d (1938: Odmowa cz\u0142owiecze\u0144stwa), stworzona pierwotnie na obchody 80. rocznicy og\u0142oszenia przez re\u017cim Benito Mussoliniego ustaw rasowych.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

Temat ten by\u0142 absolutnie kluczowy, zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie naszego projektu i jego po\u0142\u0105czenia z W\u0142ochami. Spodziewa\u0142em si\u0119 r\u00f3wnie szczeg\u00f3\u0142owego ukazania przebiegu i zwie\u0144czenia tej historycznej trasy. Niestety, musz\u0119 by\u0107 szczery \u2013 ta cz\u0119\u015b\u0107 muzeum okaza\u0142a si\u0119 g\u0142\u0119boko rozczarowuj\u0105ca.<\/p>\n

Dlaczego? Ca\u0142a koncepcja wystawy o 1938 roku opiera\u0142a si\u0119 niemal wy\u0142\u0105cznie na wizualizacjach i multimediach. Tw\u00f3rcy postanowili stworzy\u0107 pozornie „imersyjne do\u015bwiadczenie”. Najpierw ogl\u0105damy kr\u00f3tki film ukazuj\u0105cy dzieje dw\u00f3ch fikcyjnych rodzin z kt\u00f3rych jedna jest \u017cydowska. Przechodz\u0105c przez kolejne zaciemnione sale, jeste\u015bmy zewsz\u0105d atakowani projekcjami propagandowych kronik filmowych z epoki, wy\u015bwietlanymi na \u015bcianach przem\u00f3wieniami faszystowskich dygnitarzy oraz zdigitalizowanymi kopiami gazet i dokument\u00f3w. Pr\u00f3bowano aran\u017cowa\u0107 przestrze\u0144 \u2013 na przyk\u0142ad poprzez odtworzenie szkolnej klasy, w kt\u00f3rej puste \u0142awki mia\u0142y symbolizowa\u0107 \u017cydowskich uczni\u00f3w (ze wspomnianych w filmie rodzin) usuni\u0119tych ze szk\u00f3\u0142 na mocy dekret\u00f3w rasowych. Kolejne pomieszczenia za pomoc\u0105 efekt\u00f3w audiowizualnych i atrapy fragmentu tor\u00f3w, symulowa\u0142y drog\u0119 do oboz\u00f3w zag\u0142ady.<\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

Problem w tym, \u017ce w zderzeniu z pierwsz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 muzeum, ta cz\u0119\u015b\u0107 multimedialna wydawa\u0142a si\u0119 sztuczna i p\u0142ytka. Po obejrzeniu autentycznych, licz\u0105cych ponad tysi\u0105c lat przedmiot\u00f3w, wystawa z\u0142o\u017cona wy\u0142\u0105cznie z rzutnik\u00f3w, ekran\u00f3w dotykowych, g\u0142o\u015bnik\u00f3w i sztampowego mora\u0142u o europejskiej jedno\u015bci sprawia\u0142a wra\u017cenie sztucznej. Brakowa\u0142o autentycznych, fizycznych eksponat\u00f3w z epoki Holocaustu, osobistych przedmiot\u00f3w deportowanych \u017byd\u00f3w z Ferrary, czy cho\u0107by wi\u0119kszej liczby fizycznych egzemplarzy dokument\u00f3w to\u017csamo\u015bci.<\/div>\n

Zamiast surowego do\u015bwiadczenia tamtych czas\u00f3w muzeum zaoferowa\u0142o film dokumentalny, kt\u00f3ry r\u00f3wnie dobrze mogliby\u015bmy obejrze\u0107 w domu na ekranie telewizora czy komputera. W miejscu, kt\u00f3re ma by\u0107 narodowym sanktuarium pami\u0119ci o w\u0142oskim Shoah, brak namacalnych relikwii tamtego czasu sp\u0142yca to do\u015bwiadczenie i nie wywo\u0142uje tej g\u0119siej sk\u00f3rki, jaka towarzyszy wizytom chocia\u017cby w Muzeum POLIN. To wielka szkoda, bo ca\u0142e muzeum buduje \u015bwietne wra\u017cenia nawet dla tych niezag\u0142\u0119bionych w temat.<\/span><\/p>\n

Czy warto odwiedzi\u0107 MEIS?<\/b><\/p>\n

Zdecydowanie tak\u2026ALE<\/span><\/p>\n

Je\u015bli kiedykolwiek wycieczkowe szlaki zawiod\u0105 Was do Emilia-Romania to Ferrara i jej Narodowe Muzeum W\u0142oskiego Judaizmu i Shoah warte s\u0105 zboczenia ze tego szlaku. Wystawa \u201eEbrei, una storia italiana\u201d to absolutny majstersztyk.<\/p>\n

A wystawa o II wojnie \u015bwiatowej? C\u00f3\u017c, warto przez ni\u0105 przej\u015b\u0107, aby dope\u0142ni\u0107 historyczn\u0105 lini\u0119 czasu, ale miejcie \u015bwiadomo\u015b\u0107 jej formy. To nowoczesna, multimedialna instalacja, kt\u00f3ra, cho\u0107 poprawna, zawodzi pod wzgl\u0119dem emocjonalnego przekazu i autentyczno\u015bci.<\/p>\n

Mimo to jako fanatyk historii staro\u017cytnej muzeum nakarmi\u0142o doskonale g\u0142\u00f3d w tej tematyce. Co za\u015b jest kolejnym daniem? Teraz pora skierowa\u0107 si\u0119 ku Najja\u015bniejszej Republice Weneckiej.<\/p>\n

Arrivederci!<\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

Zrelacjonowa\u0142<\/span><\/p>\n

Cristian Dumitrica<\/span><\/p>\n<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"footnotes":""},"categories":[15,13],"tags":[],"class_list":["post-2646","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-aktualnosci","category-artykuly"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2646"}],"collection":[{"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2646"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2646\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2714,"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2646\/revisions\/2714"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2646"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2646"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2646"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}