{"id":2756,"date":"2026-11-09T19:00:09","date_gmt":"2026-11-09T18:00:09","guid":{"rendered":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/?p=2756"},"modified":"2026-11-09T20:24:50","modified_gmt":"2026-11-09T19:24:50","slug":"poza-mury-krakowskiego-getta","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/artykuly\/poza-mury-krakowskiego-getta\/","title":{"rendered":"Poza mury krakowskiego getta"},"content":{"rendered":"

Bramy krakowskiego getta<\/strong><\/h2>\n

Do getta krakowskiego prowadzi\u0142y cztery bramy. G\u0142\u00f3wna z nich, usytuowana od strony zachodniej, znajdowa\u0142a si\u0119 na ulicy Limanowskiego (od strony Rynku Podg\u00f3rskiego). Drug\u0105 ulokowano na przeciwleg\u0142ym, wschodnim kra\u0144cu \u2013 na zje\u017adzie z ul. Limanowskiego i skrzy\u017cowaniu z przed\u0142u\u017ceniem ul. Lwowskiej. T\u0119dy przebiega\u0142a r\u00f3wnie\u017c trasa tramwaju, kt\u00f3ry przeje\u017cd\u017ca\u0142 przez \u015brodek getta, jednak bez zatrzymywania si\u0119 wewn\u0105trz dzielnicy. Trzecia brama mie\u015bci\u0142a si\u0119 niedaleko drugiej, u zbiegu ulic J\u00f3zefi\u0144skiej i Lwowskiej. Czwart\u0105 z kolei umiejscowiono przy zje\u017adzie z mostu Podg\u00f3rskiego, w rejonie placu Zgody. Z czasem ca\u0142y obszar getta otoczono wysokim murem, wysokim na prawie 3 metry, w kszta\u0142cie przypominaj\u0105cym \u017cydowskie nagrobki: macewy.<\/p>\n<\/div>

<\/span><\/div>

Oficjalne bramy oraz tajne punkty styku wyznacza\u0142y granice krakowskiego getta, stanowi\u0105c miejsca kontroli wyj\u015b\u0107 do pracy, ale te\u017c ucieczek, szmuglu i nielegalnego kontaktu ze \u015bwiatem zewn\u0119trznym. Do pa\u017adziernika 1941 r. dzielnic\u0119 zamkni\u0119t\u0105 mo\u017cna by\u0142o opuszcza\u0107 w celach formalnych (eskorty policyjne na ul. Grodzk\u0105) oraz medycznych, poniewa\u017c do jesieni 1941 r. szpital \u017cydowski funkcjonowa\u0142 poza terenem getta. Z czasem zasadnicz\u0105 funkcj\u0105 bram sta\u0142a si\u0119 jednak \u015bcis\u0142a kontrola robotnik\u00f3w przymusowych. Ewidencj\u0105 i wydawaniem przepustek zajmowa\u0142 si\u0119 \u017bydowski Urz\u0105d Pracy przy ul. J\u00f3zefi\u0144skiej 10\/12, kierowany przez Adalberta Szepessy\u2019ego. Do legalnego opuszczenia getta wymagano za\u015bwiadczenia z piecz\u0119ci\u0105 niemieckiego pracodawcy. Oficjalne przej\u015bcia przekraczali na co dzie\u0144 tak\u017ce Niemcy, Austriacy, uprawnieni Polacy, reprezentanci administracji i policji \u017cydowskiej (m.in. Micha\u0142 Weichert, Symche Spira), a tak\u017ce \u017cydowscy pracownicy przymusowi.<\/p>\n

Ka\u017cdego rana zorganizowane grupy robotnik\u00f3w wysy\u0142ano z ul. J\u00f3zefi\u0144skiej do zak\u0142ad\u00f3w pracy na terenie ca\u0142ego miasta, m.in. na lotnisko Czy\u017cyny-Rakowice (gdzie pracowa\u0142a Halina Nelken), do browaru przy ul. Lubicz, fabryki \u201eKabli\u201d, m\u0142yna \u201ePodg\u00f3rze\u201d, fabryki Oskara Schindlera czy gmachu Gestapo przy ul. Pomorskiej (gdzie trafia\u0142 Oskar Knobluth). Od ko\u0144ca 1942 r., po podziale getta na cz\u0119\u015b\u0107 A i B, pracownicy musieli nosi\u0107 naszywki oznaczaj\u0105ce rodzaj zatrudnienia: W (Wehrmacht), R (przemys\u0142 zbrojeniowy) lub Z (firmy cywilne).<\/p>\n

R\u00f3wnolegle funkcjonowa\u0142y jednak przej\u015bcia nieoficjalne. Dzi\u0119ki \u0142ap\u00f3wkom wr\u0119czanym stra\u017cnikom s\u0142u\u017cy\u0142y one do szmuglu \u017cywno\u015bci i przekazywania informacji. Pozwala\u0142y na ucieczki na tzw. aryjsk\u0105 stron\u0119, ale bywa\u0142y te\u017c wykorzystywane do szukania w getcie schronienia \u2013 latem 1942 r. przedosta\u0142a si\u0119 w ten spos\u00f3b uciekaj\u0105ca z Wolbromia rodzina Dym\u00f3w. Sama praca poza murami stwarza\u0142a r\u00f3wnie\u017c szanse dla konspiracji. Przepustki pracownicze wykorzystywano do ratowania ludzi, czego przyk\u0142adem by\u0142a akcja z 1942 r., kiedy zarz\u0105dca firmy Spektrum przy ul. Grzeg\u00f3rzeckiej wyprowadzi\u0142 z getta dzia\u0142acza konspiracji \u017cydowskiej (\u017bOMCH) Benjamina Halbrecha, fikcyjnie go u siebie zatrudniaj\u0105c.<\/p>\n<\/div>

<\/span><\/div>

Ucieczka z krakowskiego getta rzadko by\u0142a jednorazowym aktem odwagi.<\/p>\n

Cz\u0119\u015bciej stanowi\u0142a pocz\u0105tek d\u0142ugiego procesu ukrywania si\u0119, zdobywania fa\u0142szywych dokument\u00f3w, szukania schronienia i codziennego mierzenia si\u0119 ze strachem przed zdrad\u0105.<\/p>\n

Kiedy w potocznej \u015bwiadomo\u015bci wyobra\u017camy sobie ucieczk\u0119 z krakowskiego getta, przed oczami staj\u0105 nam zazwyczaj obrazki pe\u0142ne dynamizmu i heroizmu: skok przez wysoki mur pod os\u0142on\u0105 nocy, desperacki bieg w stron\u0119 zaciemnionego zau\u0142ka, nag\u0142e od\u0142\u0105czenie si\u0119 od kolumny robotnik\u00f3w p\u0119dzonych ulicami Podg\u00f3rza czy brawurowy unik przed wzrokiem stra\u017cnika. Realia okupacyjnej rzeczywisto\u015bci by\u0142y jednak znacznie bardziej skomplikowane i bezwzgl\u0119dne. Samospe\u0142niaj\u0105cy si\u0119 mit pojedynczego, spektakularnego aktu odwagi cz\u0119sto przes\u0142ania gorzk\u0105 prawd\u0119: fizyczne wydostanie si\u0119 z zamkni\u0119tej dzielnicy stanowi\u0142o zaledwie pierwszy, stanowi\u0105cy zaledwie u\u0142amek sukcesu etap.<\/p>\n

Prawdziwa walka o ocalenie zaczyna\u0142a si\u0119 dopiero po tzw. aryjskiej stronie. Przetrwanie wymaga\u0142o nie tylko \u015blepego szcz\u0119\u015bcia i skrajnej desperacji, ale przede wszystkim sprawnie naoliwionej, konspiracyjnej maszyny. System ten musia\u0142 opiera\u0107 si\u0119 na wielowymiarowej strategii: b\u0142yskawicznym wykreowaniu nowej to\u017csamo\u015bci, odnalezieniu i ci\u0105g\u0142ej zmianie bezpiecznych kryj\u00f3wek, zapewnieniu ogromnych \u015brodk\u00f3w finansowych na utrzymanie oraz zbudowaniu sieci zaufanych ludzi, kt\u00f3rzy w godzinie pr\u00f3by nie zdecyduj\u0105 si\u0119 na zdrad\u0119. Granica mi\u0119dzy gettem a reszt\u0105 miasta nie by\u0142a wy\u0142\u0105cznie fizyczn\u0105 lini\u0105 wyznaczon\u0105 przez mur i oficjalne bramy. By\u0142a to wielowarstwowa przestrze\u0144 prze\u017cy\u0107, w kt\u00f3rych stawk\u0105 codziennie by\u0142o ludzkie \u017cycie.<\/p>\n<\/div>

<\/a><\/span><\/div>

Rola \u201e\u017begoty\u201d i Marii Hochberg<\/h3>\n

Aby poj\u0105\u0107 skal\u0119 trudno\u015bci, z jakimi mierzyli si\u0119 uciekinierzy, nale\u017cy u\u015bwiadomi\u0107 sobie, jak szczelnie odizolowanym i kontrolowanym miejscem by\u0142o getto w Krakowie. Wydostanie cz\u0142owieka na zewn\u0105trz wymaga\u0142o misternie zaplanowanej logistyki. Jednym z tryb\u00f3w tej machiny ratunkowej w stolicy Generalnego Gubernatorstwa by\u0142a za\u015b Maria Hochberg (znana w konspiracji jako \u201eMaria\u0144ska\u201d) \u2013 dzia\u0142aczka krakowskiej filii Rady Pomocy \u017bydom \u201e\u017begota\u201d, kt\u00f3ra powsta\u0142a dzie\u0144 przed likwidacj\u0105 getta. Dzi\u0119ki nienagannej polszczy\u017anie oraz tzw. \u201edobremu wygl\u0105dowi\u201d, Maria\u0144ska mog\u0142a swobodnie porusza\u0107 si\u0119 po mie\u015bcie, wyst\u0119puj\u0105c jako \u0142\u0105czniczka, organizatorka i dysponentka \u015brodk\u00f3w finansowych.<\/p>\n

Jednym z najbardziej wymownych \u015bwiadectw funkcjonowania tego unikalnego systemu jest relacja Janiny Hescheles. Po brawurowej ucieczce ze Lwowa, m\u0142oda dziewczyna trafi\u0142a do Krakowa, gdzie opieku\u0144cze skrzyd\u0142a rozwin\u0119\u0142a nad ni\u0105 w\u0142a\u015bnie Maria\u0144ska. Relacja Hescheles ods\u0142ania kulisy konspiracyjnej codzienno\u015bci:<\/p>\n

\u201ePierwsze kilka nocy sp\u0119dzili\u015bmy w mieszkaniu Marii Hochberg-Maria\u0144skiej. By\u0142a ona odpowiedzialna za znalezienie nam schronienia \u2013 co by\u0142o jednym z najtrudniejszych zada\u0144. Zosta\u0142am umieszczona u Wandy Janowskiej (kosmetyczki)… Za dnia przyjmowa\u0142a klientki w swoim mieszkaniu, kt\u00f3re noc\u0105 s\u0142u\u017cy\u0142o do produkcji fa\u0142szywych aryjskich dokument\u00f3w to\u017csamo\u015bci.\u201d<\/p>\n

To zderzenie oficjalnego salonu kosmetycznego w dzie\u0144 i fabryki nowych to\u017csamo\u015bci w nocy \u015bwietnie ukazuje poziom elastyczno\u015bci, jakiego wymaga\u0142a konspiracja. Trzy tygodnie po ucieczce Maria\u0144ska wr\u0119czy\u0142a ma\u0142ej Janinie zeszyty i o\u0142\u00f3wek, prosz\u0105c o spisanie wspomnie\u0144 z obozu. Manuskrypt ten, chroniony przez ca\u0142\u0105 wojn\u0119, przetrwa\u0142 w prywatnym archiwum Micha\u0142a Borwicza, trafiaj\u0105c ostatecznie do Muzeum Bojownik\u00f3w Getta w Izraelu (Ghetto Fighters’ House Museum). Sama Janina musia\u0142a wielokrotnie zmienia\u0107 adresy; jej ostatnim schronieniem by\u0142 sierociniec Jadwigi Strza\u0142eckiej, przeniesiony po upadku powstania warszawskiego do Poronina.<\/p>\n

Niezwyk\u0142\u0105 skuteczno\u015b\u0107 i reputacj\u0119, jak\u0105 cieszy\u0142a si\u0119 Maria\u0144ska w\u015br\u00f3d potrzebuj\u0105cych, ilustruje te\u017c przypadek Nisana Feuera, znajomego dzia\u0142aczki z Tarnowa. Natkn\u0105wszy si\u0119 na ni\u0105, zareagowa\u0142 on w spos\u00f3b niezwykle emocjonalny \u2013 klasn\u0105\u0142 w d\u0142onie i wykrzykn\u0105\u0142: \u201eB\u0119d\u0119 \u017cy\u0142! B\u0119d\u0119 \u017cy\u0142!\u201d. Feuer unikn\u0105\u0142 deportacji, lecz nie posiada\u0142 \u017cadnych papier\u00f3w. Cho\u0107 znalaz\u0142 chwilowe schronienie w Borku Fa\u0142\u0119ckim u znajomej wdowy, ta z powodu braku legalnych dokument\u00f3w nie mog\u0142a d\u0142u\u017cej ryzykowa\u0107 jego obecno\u015bci. Maria\u0144ska wyrobi\u0142a mu komplet papier\u00f3w na nazwisko Jan Kasprzycki i otoczy\u0142a sta\u0142\u0105 opiek\u0105, odwiedzaj\u0105c go regularnie, podobnie jak dziesi\u0105tki innych \u201earyjczyk\u00f3w\u201d.<\/p>\n<\/div>

Metody i drogi ucieczki<\/h3>\n

Jak w praktyce przebiega\u0142 sam moment opuszczenia zamkni\u0119tej dzielnicy? W zale\u017cno\u015bci od wieku, statusu czy mo\u017cliwo\u015bci finansowych uciekinier\u00f3w, wykorzystywano zr\u00f3\u017cnicowane kana\u0142y przerzutowe.<\/p>\n

Komanda zewn\u0119trzne i \u0142ap\u00f3wki<\/h4>\n

Dla doros\u0142ych najprostsz\u0105 okazj\u0105 do ucieczki by\u0142a praca w przymusowych komandach roboczych poza murami getta \u2013 na stacjach kolejowych, w zak\u0142adach przemys\u0142owych czy przy budowie dr\u00f3g. \u015awiadectwo Nathana Offena pokazuje, \u017ce praca dla niemieckiej machiny wojennej (naprawa czo\u0142g\u00f3w i amunicji) dawa\u0142a unikaln\u0105 szans\u0119 na obserwacj\u0119 otoczenia i nawi\u0105zanie kontaktu z \u0142\u0105cznikami:<\/p>\n

\u201eMog\u0142em wychodzi\u0107, wiecie, wraca\u0107 i czasem zdoby\u0107 troch\u0119 dodatkowego jedzenia… Wiedzia\u0142em jednak, \u017ce wydarzy si\u0119 co\u015b strasznego, poniewa\u017c zauwa\u017cy\u0142em, \u017ce ulice wok\u00f3\u0142 getta by\u0142y obstawione dodatkowymi stra\u017cnikami SS… Zabijali ludzi na naszych oczach na ulicach.\u201d<\/i><\/p>\n

Plan ucieczki przez komando musia\u0142 by\u0107 opracowany z bezb\u0142\u0119dn\u0105 precyzj\u0105. Po przekupieniu stra\u017cnik\u00f3w lub wykorzystaniu chwili ich uwagi, uciekinier b\u0142yskawicznie zmienia\u0142 odzienie i wmiesza\u0142 si\u0119 w bezimienny t\u0142um przechodni\u00f3w po drugiej stronie muru.<\/p>\n

Podziemny labirynt: ucieczki kana\u0142ami<\/h4>\n

Gdy p\u0119tla wok\u00f3\u0142 getta zaciska\u0142a si\u0119 podczas kolejnych akcji wysiedle\u0144czych i ostatecznej likwidacji dzielnicy w marcu 1943 roku, jedyn\u0105 drog\u0105 ratunku stawa\u0142 si\u0119 podziemny system kanalizacyjny. Relacja Leopolda Page\u2019a na\u015bwietla dramatyzm tych ucieczek. Page wraz z \u017con\u0105 i przyjacielem, dr. Julianem Aleksandrowiczem, podj\u0119li decyzj\u0119 o zej\u015bciu do podziemi. Aleksandrowiczom z dzieckiem uda\u0142o si\u0119 przej\u015b\u0107, lecz chwil\u0119 p\u00f3\u017aniej Niemcy odkryli jedno z wyj\u015b\u0107 i zacz\u0119li strzela\u0107 do uciekaj\u0105cych, odcinaj\u0105c drog\u0119 pozosta\u0142ym.<\/p>\n

R\u00f3wnie poruszaj\u0105ce s\u0105 losy siedmioletniego w\u00f3wczas Jerzego Aleksandrowicza (syna Juliana). Gdy domowa skrytka w piecu przesta\u0142a by\u0107 bezpieczna, rodzina wskoczy\u0142a do \u015bciek\u00f3w:<\/p>\n

\u201eSzli\u015bmy g\u0142\u00f3wnym korytarzem po w\u0105skich chodniczkach. Tatu\u015b, maj\u0105c reflektorek, prowadzi\u0142 grup\u0119. Szli\u015bmy w kierunku Wis\u0142y, z pr\u0105dem \u015bciek\u00f3w… Wyszli\u015bmy w ostatniej chwili, bo tu\u017c za nami strzela\u0142a niemiecka policja. Oczy\u015bcili\u015bmy si\u0119 w domku dozorcy fabrycznego w Prokocimiu.\u201d<\/i><\/p>\n

Kolejne kroki rodziny Aleksandrowicz\u00f3w pokazuj\u0105 jednak, \u017ce wyj\u015bcie z kana\u0142\u00f3w by\u0142o zaledwie wst\u0119pem do udr\u0119ki. Po serii tragicznych zdrad, po\u015bcigu Gestapo i pr\u00f3bie samob\u00f3jczej, ocala\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 rodziny (\u017cona Marylka, syn Jerzyk i babcia) zosta\u0142a ukryta w Wieliczce dzi\u0119ki wsparciu \u201e\u017begoty\u201d.<\/p>\n

Kana\u0142ami przy ulicy Krakusa ucieka\u0142a tak\u017ce Sulamith Sauerbrun z zaledwie o\u015bmiomiesi\u0119czn\u0105 c\u00f3reczk\u0105 Mari\u0105 na r\u0119kach. Przez siedem dni b\u0142\u0105ka\u0142a si\u0119 po obrze\u017cach Krakowa, sypiaj\u0105c w piwnicach i na klatkach schodowych, by ostatecznie \u2013 przy pomocy dozorczyni Katarzyny Zaliczkowskiej \u2013 umie\u015bci\u0107 dziecko w bezpiecznym miejscu pod pozorem podrzutka, a samej do\u0142\u0105czy\u0107 do grupy wi\u0119\u017ani\u00f3w w P\u0142aszowie.<\/p>\n

Nieoficjalne bramy i najm\u0142odsi<\/h4>\n

Wyprowadzanie dzieci z getta wymaga\u0142o najwy\u017cszego poziomu ostro\u017cno\u015bci. Maluchy nie mog\u0142y przecie\u017c wyj\u015b\u0107 z komandem roboczym. Wywo\u017cono je ukryte w podw\u00f3jnych dnach woz\u00f3w gospodarczych, skrzyniach narz\u0119dziowych, plecakach, a nierzadko podawano im \u015brodki uspokajaj\u0105ce, by ich p\u0142acz nie podni\u00f3s\u0142 alarmu na wartowniach. Dzieci by\u0142y szczeg\u00f3lnie nara\u017cone na denuncjacj\u0119 \u2013 ze wzgl\u0119du na wiek nie potrafi\u0142y odgrywa\u0107 narzuconych r\u00f3l i wykazywa\u0142y brak znajomo\u015bci chrze\u015bcija\u0144skich reali\u00f3w, dlatego powszechn\u0105 praktyk\u0105 by\u0142o b\u0142yskawiczne uczenie ich pacierza i katechizmu.<\/p>\n

R\u00f3wnolegle funkcjonowa\u0142y tzw. nieoficjalne bramy. Abraham Blim, zaledwie trzynastoletni ch\u0142opiec, kt\u00f3ry dzi\u0119ki sprytowi sta\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3wnym \u017cywicielem rodziny, przecina\u0142 druty w ogrodzeniach i wykorzystywa\u0142 ka\u017cd\u0105 s\u0142abo strze\u017con\u0105 furtk\u0119, by szmuglowa\u0107 \u017cywno\u015b\u0107, a podczas likwidacji getta wyprowadza\u0107 m\u0142odsze dzieci. Z kolei ma\u0142a Gizela Mendelson (w\u00f3wczas siedmioletnia) wraz z bratem przedosta\u0142a si\u0119 na stron\u0119 aryjsk\u0105 dzi\u0119ki polskiemu policjantowi, kt\u00f3ry wyci\u0105\u0142 dla nich niewielki otw\u00f3r w drucie kolczastym.<\/p>\n

Papier, pieni\u0105dz i schronienie<\/h4>\n

Samo opuszczenie getta pozostawia\u0142o uciekiniera w stanie ca\u0142kowitej bezbronno\u015bci. Aby prze\u017cy\u0107 w g\u0119stej sieci niemieckiego terroru oraz rodzimych szanta\u017cyst\u00f3w (\u201eszmalcownik\u00f3w\u201d), konieczne by\u0142o zbudowanie trwa\u0142ej infrastruktury pomocowej. Przetrwanie po aryjskiej stronie opiera\u0142o si\u0119 na trzech podstawowych filarach: wiarygodnych dokumentach, sta\u0142ych \u015brodkach finansowych oraz bezpiecznych adresach. Fa\u0142szywe kenkarty i metryki chrztu stanowi\u0142y pierwsz\u0105 tarcz\u0119 przed \u0142apank\u0105 i kontrol\u0105. Regularne zasi\u0142ki i fundusze pozwala\u0142y op\u0142aca\u0107 czynsze, \u017cywno\u015b\u0107 oraz kolejne etapy ukrywania si\u0119. Zaufane schronienia \u2014 strychy, piwnice, pokoje i schowki \u2014 wymaga\u0142y nie tylko organizacji, lecz tak\u017ce prze\u0142amania strachu os\u00f3b nios\u0105cych pomoc.<\/p>\n

Fa\u0142szowanie dokument\u00f3w by\u0142o kunsztem artystycznym, od kt\u00f3rego bezpo\u015brednio zale\u017ca\u0142o ludzkie \u017cycie. Pozyskiwano oryginalne blankiety, wywabiano chemicznie atrament i podrabiano urz\u0119dowe piecz\u0119cie. Posiadanie kenkarty czy metryki chrztu przekszta\u0142ca\u0142o bezwyznaniowego uciekiniera w polskiego urz\u0119dnika, krawcow\u0105 czy wdow\u0119 po oficerze Wojska Polskiego. Jak jednak wspomina\u0142a Maria\u0144ska w historii rodziny Mandel (ukrywaj\u0105cej si\u0119 pod nazwiskiem Lorek), nawet oficjalne zameldowanie i \u201earyjskie\u201d papierki nie usuwa\u0142y parali\u017cuj\u0105cego strachu przed zdemaskowaniem.<\/p>\n

Utrzymanie ukrywaj\u0105cych si\u0119 os\u00f3b wymaga\u0142o olbrzymich nak\u0142ad\u00f3w finansowych. Ceny dyktowane przez osoby udost\u0119pniaj\u0105ce pokoje czy schowki bywa\u0142y wyg\u00f3rowane i cz\u0119sto przekracza\u0142y standardowe zasi\u0142ki wyp\u0142acane przez Rad\u0119 Pomocy \u017bydom. Marylka Aleksandrowicz w Wieliczce musia\u0142a toczy\u0107 nieustann\u0105 batali\u0119 o zdobycie funduszy na utrzymanie syna i matki, podczas gdy jej m\u0105\u017c walczy\u0142 w oddziale partyzanckim.<\/p>\n

Najwi\u0119ksze zagro\u017cenie po stronie aryjskiej stanowili jednak nie tylko niemieccy funkcjonariusze, ale szanta\u017cy\u015bci \u017ceruj\u0105cy na ludzkiej tragedii. Z\u0142e rozpoznanie intencji otoczenia potrafi\u0142o przynie\u015b\u0107 katastroficzne skutki. Przypadek ukrywaj\u0105cej si\u0119 dziewczyny o imieniu Litka i jej matki pokazuje ten tragizm: kobiety zaufa\u0142y przedwojennemu nauczycielowi muzyki, co zapocz\u0105tkowa\u0142o ci\u0105g dramatycznych wydarze\u0144, zako\u0144czony ich ponown\u0105 deportacj\u0105 i \u015bmierci\u0105 w obozie zag\u0142ady w Be\u0142\u017ccu.<\/p>\n

Dwa portrety przetrwania. Historie indywidualne<\/h3>\n

Szczeg\u00f3lnie fascynuj\u0105cym zjawiskiem w historii krakowskiego getta by\u0142y te\u017c sytuacje, w kt\u00f3rych granica muru nie by\u0142a przekraczana jednorazowo, lecz stanowi\u0142a przestrze\u0144 sta\u0142ego, niebezpiecznego ruchu wahad\u0142owego. Zestawienie los\u00f3w dw\u00f3ch m\u0142odych ch\u0142opc\u00f3w \u2013 Yaakova Webera i Williama Schiffa \u2013 rzuca \u015bwiat\u0142o na skrajnie odmienne strategie przekraczania granicy getta: Yaakov Weber opuszcza\u0142 dzielnic\u0119 okresowo, kierowany decyzjami rodzic\u00f3w, natomiast William Schiff przekracza\u0142 granic\u0119 regularnie, by zdobywa\u0107 \u017cywno\u015b\u0107 i utrzyma\u0107 rodzin\u0119.<\/p>\n

Yaakov Weber: tymczasowe bezpieczne przystanie<\/h4>\n

Yaakov Weber mia\u0142 w chwili utworzenia getta zaledwie 7 lat. Pochodzi\u0142 z zamo\u017cnej, zasymilowanej rodziny. Jego rodzice opracowali unikaln\u0105 taktyk\u0119: zamiast od razu umieszcza\u0107 dziecko na sta\u0142e po stronie aryjskiej, woleli trzyma\u0107 syna przy sobie, a opuszczali getto tylko w momentach bezpo\u015bredniego zagro\u017cenia. Gdy w getcie narasta\u0142o napi\u0119cie przed planowanymi akcjami wysiedle\u0144czymi, ch\u0142opiec opuszcza\u0142 dzielnic\u0119 i udawa\u0142 si\u0119 do pa\u0144stwa Nowak\u00f3w \u2013 przedwojennych dozorc\u00f3w ich kamienicy. Po przeczekaniu niebezpiecze\u0144stwa wraca\u0142 do rodzic\u00f3w.<\/p>\n

Ostateczne rozstanie nast\u0105pi\u0142o w marcu 1943 roku podczas likwidacji getta. Ojciec przygotowa\u0142 dla syna brawurowy plan: schowa\u0142 go w du\u017cej walizce z wywierconymi otworami wentylacyjnymi, usadowi\u0142 baga\u017c na wozie opuszczaj\u0105cym getto, z kt\u00f3rego ch\u0142opiec wyskoczy\u0142 w bezpiecznej odleg\u0142o\u015bci i uciek\u0142 do znajomych, a stamt\u0105d do maj\u0105tku pa\u0144stwa Wierzbickich. M\u0142ody Weber przetrwa\u0142 tam wojn\u0119, doczekawszy powrotu matki w 1946 roku.<\/p>\n

William Schiff: p\u0142aszcz pe\u0142en kur i wymiana barterowa<\/h4>\n

Zbie\u017cne terytorialnie, lecz ca\u0142kowicie odmienne pod wzgl\u0119dem funkcjonalnym by\u0142y do\u015bwiadczenia dwudziestoletniego Williama Schiffa. Gdy jego ojciec za\u0142ama\u0142 si\u0119 psychicznie po wybuchu wojny, m\u0142ody William wzi\u0105\u0142 na swoje barki ci\u0119\u017car utrzymania ca\u0142ej pi\u0119cioosobowej rodziny. Skierowany do pracy poza gettem, szybko zauwa\u017cy\u0142 drastyczne dysproporcje w dost\u0119pie do \u017cywno\u015bci mi\u0119dzy dwiema stronami muru.<\/p>\n

Pomys\u0142owo\u015b\u0107 jego matki doprowadzi\u0142a do stworzenia unikalnego systemu szmuglu:<\/p>\n

\u201eWilliam kupi\u0142 ogromny p\u0142aszcz, w kt\u00f3ry pani Schiff wszy\u0142a kilka obszernych work\u00f3w \u2013 dzi\u0119ki temu William m\u00f3g\u0142 podczas jednej wyprawy wnie\u015b\u0107 do getta nawet pi\u0119\u0107 kur.\u201d<\/i><\/p>\n

Ruch ten odbywa\u0142 si\u0119 w obu kierunkach. Schiffowie, jako dawni w\u0142a\u015bciciele wykwintnego salonu fryzjersko-kosmetycznego na Kazimierzu, posiadali zapasy perfum i kosmetyk\u00f3w. W getcie by\u0142y one bezu\u017cytecznym zbytkiem, lecz po stronie aryjskiej stanowi\u0142y cenny towar wymienny, za kt\u00f3ry zdobywano m\u0105k\u0119, odzie\u017c czy leki. Schiff codziennie ryzykowa\u0142 \u017cyciem na wartowniach \u2013 od nastroju stra\u017cnika zale\u017ca\u0142o, czy sko\u0144czy si\u0119 na odebraniu towaru, dotkliwym pobiciu, czy zastrzeleniu na miejscu.<\/p>\n<\/div>

<\/a><\/span><\/div>

Bibliografia<\/h3>\n

Biberstein Aleksander,<\/span> Zag\u0142ada \u017byd\u00f3w w Krakowie.<\/span> Krak\u00f3w:<\/span>1985.<\/p>\n

Gl\u00fcck Irena, Dzienniczek. Krak\u00f3w od dnia 7 V 1940 do dnia\u2026 Wst\u0119py i opracowanie naukowe Alicja Jarkowska, Dagmara Swa\u0142tek-Niewi\u0144ska; opracowanie edytorskie Iga B\u0105ska. Warszawa, 2026.<\/p>\n

Goldstein Janina, Dziennik Janki Goldstein. Opracowanie Katarzyna Zimmerer, Ewa Czekaj. Krak\u00f3w, 2018.<\/p>\n

Hescheles Janina, Oczyma dwunastoletniej dziewczyny, \u017bydowski Instytut Historyczny, Warszawa 2015.<\/p>\n

Maria\u0144ska Maria, Maria\u0144ski, Mieczys\u0142aw, W\u015br\u00f3d przyjaci\u00f3\u0142 i wrog\u00f3w. Poza gettem w okupowanym Krakowie, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 1988.<\/p>\n

Nelken Halina, Pami\u0119tnik z getta w Krakowie. Warszawa: Wydawnictwo W.A.B. (Grupa Wydawnicza Foksal), 2025.<\/p>\n

Offen Nathan, To Life! A Story of Survival, red. Sandy Jo Becker Hyman, Xlibris, 2009.<\/p>\n

Offen Nathan, Voice\/Vision Holocaust Survivor Oral History Archive, University of Michigan\u2013Dearborn, 3 Wrze\u015bnia, 1987, https:\/\/holocaust.umd.umich.edu\/offen\/<\/a> (data dost\u0119pu: 06.11.2026).<\/p>\n

Peleg-Maria\u0144ska Miriam, Peleg Mordecai, Witnesses: Life in Occupied Krak\u00f3w, Routledge, 1991.<\/p>\n

Relacja Abrahama Blima, Yad Vashem, relacje ocalonych, sygn. 0.3\/2221.<\/p>\n

Relacja Gizeli Mendelson, Yad Vashem, relacje ocalonych, sygn. O.3\/1852.<\/p>\n

Relacja Dawida Sauerbrun, A\u017bIH, sygn. 301\/5091.<\/p>\n

Wywiad z Jakubem Weberem, Yad Vashem, https\/\/www.youtube.com\/watch?v=OoPtmVbcb_s (data dost\u0119pu: 07.11.2026).<\/p>\n

Wywiad z Jakubem Weberem, Yad Vashem, https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=zTq7R92eeEM (data dost\u0119pu: 07.11.2026).<\/p>\n

„Wiliam and Rosalie. A Holocaust Testimony” William Schiff, Rosalie Schiff, University of North Texas Press, Denton 2007.<\/p>\n

University of North Texas Oral History Collection, sygn. 872.<\/p>\n

Wywiad z Rosalie Schiff, https:\/\/collections.ushmm.org\/search\/catalog\/irn506611 (data dost\u0119pu: 07.11.2026).<\/p>\n

Mapa 1:
\nJakub Stendig, J\u00fcdischer Wohnbezirk in Krakau [\u017bydowska dzielnica mieszkaniowa w Krakowie], plan getta krakowskiego, Krak\u00f3w, 10 kwietnia 1941 r., skala 1:2500, Archiwum Narodowe w Krakowie.<\/p>\n

Mapa 2:<\/p>\n

J\u00fcdischer Wohnbezirk Krakau [\u017bydowska dzielnica mieszkaniowa Krak\u00f3w], Archiwum Narodowe w Krakowie.<\/p>\n

Maria Hochberg, zdj\u0119cie:
\nhttps:\/\/sprawiedliwi.org.pl\/sites\/default\/files\/styles\/photo\/public\/maria-hochberg-marianska-miriam-peleg-mordechaj-zegota-sprawiedliwi-polin-05.png?itok=7H6M12s8 (data dost\u0119pu: 07.11.2026).<\/p>\n

William Schiff, zdj\u0119cie:
\nhttps:\/\/untpress.unt.edu\/assets\/images\/books\/covers\/s\/schiff-william-and-rosalie.jpg (data dost\u0119pu: 07.11.2026).<\/p>\n

Autorzy tekstu:<\/h3>\n

dr Alicja Jarkowska<\/p>\n

dr Stanis\u0142aw Szombara<\/p>\n

mgr Katarzyna Boryczka<\/p>\n

mgr Aleksandra Kolanko<\/p>\n

Cristian Dumitrica<\/p>\n<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"footnotes":""},"categories":[15,13],"tags":[],"class_list":["post-2756","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-aktualnosci","category-artykuly"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2756","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2756"}],"version-history":[{"count":16,"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2756\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2779,"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2756\/revisions\/2779"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2756"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2756"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/shoahkrakow.uj.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2756"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}