Bramy krakowskiego getta
Do getta krakowskiego prowadziły cztery bramy. Główna z nich, usytuowana od strony zachodniej, znajdowała się na ulicy Limanowskiego (od strony Rynku Podgórskiego). Drugą ulokowano na przeciwległym, wschodnim krańcu – na zjeździe z ul. Limanowskiego i skrzyżowaniu z przedłużeniem ul. Lwowskiej. Tędy przebiegała również trasa tramwaju, który przejeżdżał przez środek getta, jednak bez zatrzymywania się wewnątrz dzielnicy. Trzecia brama mieściła się niedaleko drugiej, u zbiegu ulic Józefińskiej i Lwowskiej. Czwartą z kolei umiejscowiono przy zjeździe z mostu Podgórskiego, w rejonie placu Zgody. Z czasem cały obszar getta otoczono wysokim murem, wysokim na prawie 3 metry, w kształcie przypominającym żydowskie nagrobki: macewy.
Oficjalne bramy oraz tajne punkty styku wyznaczały granice krakowskiego getta, stanowiąc miejsca kontroli wyjść do pracy, ale też ucieczek, szmuglu i nielegalnego kontaktu ze światem zewnętrznym. Do października 1941 r. dzielnicę zamkniętą można było opuszczać w celach formalnych (eskorty policyjne na ul. Grodzką) oraz medycznych, ponieważ do jesieni 1941 r. szpital żydowski funkcjonował poza terenem getta. Z czasem zasadniczą funkcją bram stała się jednak ścisła kontrola robotników przymusowych. Ewidencją i wydawaniem przepustek zajmował się Żydowski Urząd Pracy przy ul. Józefińskiej 10/12, kierowany przez Adalberta Szepessy’ego. Do legalnego opuszczenia getta wymagano zaświadczenia z pieczęcią niemieckiego pracodawcy. Oficjalne przejścia przekraczali na co dzień także Niemcy, Austriacy, uprawnieni Polacy, reprezentanci administracji i policji żydowskiej (m.in. Michał Weichert, Symche Spira), a także żydowscy pracownicy przymusowi.
Każdego rana zorganizowane grupy robotników wysyłano z ul. Józefińskiej do zakładów pracy na terenie całego miasta, m.in. na lotnisko Czyżyny-Rakowice (gdzie pracowała Halina Nelken), do browaru przy ul. Lubicz, fabryki „Kabli”, młyna „Podgórze”, fabryki Oskara Schindlera czy gmachu Gestapo przy ul. Pomorskiej (gdzie trafiał Oskar Knobluth). Od końca 1942 r., po podziale getta na część A i B, pracownicy musieli nosić naszywki oznaczające rodzaj zatrudnienia: W (Wehrmacht), R (przemysł zbrojeniowy) lub Z (firmy cywilne).
Równolegle funkcjonowały jednak przejścia nieoficjalne. Dzięki łapówkom wręczanym strażnikom służyły one do szmuglu żywności i przekazywania informacji. Pozwalały na ucieczki na tzw. aryjską stronę, ale bywały też wykorzystywane do szukania w getcie schronienia – latem 1942 r. przedostała się w ten sposób uciekająca z Wolbromia rodzina Dymów. Sama praca poza murami stwarzała również szanse dla konspiracji. Przepustki pracownicze wykorzystywano do ratowania ludzi, czego przykładem była akcja z 1942 r., kiedy zarządca firmy Spektrum przy ul. Grzegórzeckiej wyprowadził z getta działacza konspiracji żydowskiej (ŻOMCH) Benjamina Halbrecha, fikcyjnie go u siebie zatrudniając.
Ucieczka z krakowskiego getta rzadko była jednorazowym aktem odwagi.
Częściej stanowiła początek długiego procesu ukrywania się, zdobywania fałszywych dokumentów, szukania schronienia i codziennego mierzenia się ze strachem przed zdradą.
Kiedy w potocznej świadomości wyobrażamy sobie ucieczkę z krakowskiego getta, przed oczami stają nam zazwyczaj obrazki pełne dynamizmu i heroizmu: skok przez wysoki mur pod osłoną nocy, desperacki bieg w stronę zaciemnionego zaułka, nagłe odłączenie się od kolumny robotników pędzonych ulicami Podgórza czy brawurowy unik przed wzrokiem strażnika. Realia okupacyjnej rzeczywistości były jednak znacznie bardziej skomplikowane i bezwzględne. Samospełniający się mit pojedynczego, spektakularnego aktu odwagi często przesłania gorzką prawdę: fizyczne wydostanie się z zamkniętej dzielnicy stanowiło zaledwie pierwszy, stanowiący zaledwie ułamek sukcesu etap.
Prawdziwa walka o ocalenie zaczynała się dopiero po tzw. aryjskiej stronie. Przetrwanie wymagało nie tylko ślepego szczęścia i skrajnej desperacji, ale przede wszystkim sprawnie naoliwionej, konspiracyjnej maszyny. System ten musiał opierać się na wielowymiarowej strategii: błyskawicznym wykreowaniu nowej tożsamości, odnalezieniu i ciągłej zmianie bezpiecznych kryjówek, zapewnieniu ogromnych środków finansowych na utrzymanie oraz zbudowaniu sieci zaufanych ludzi, którzy w godzinie próby nie zdecydują się na zdradę. Granica między gettem a resztą miasta nie była wyłącznie fizyczną linią wyznaczoną przez mur i oficjalne bramy. Była to wielowarstwowa przestrzeń przeżyć, w których stawką codziennie było ludzkie życie.
Rola „Żegoty” i Marii Hochberg
Aby pojąć skalę trudności, z jakimi mierzyli się uciekinierzy, należy uświadomić sobie, jak szczelnie odizolowanym i kontrolowanym miejscem było getto w Krakowie. Wydostanie człowieka na zewnątrz wymagało misternie zaplanowanej logistyki. Jednym z trybów tej machiny ratunkowej w stolicy Generalnego Gubernatorstwa była zaś Maria Hochberg (znana w konspiracji jako „Mariańska”) – działaczka krakowskiej filii Rady Pomocy Żydom „Żegota”, która powstała dzień przed likwidacją getta. Dzięki nienagannej polszczyźnie oraz tzw. „dobremu wyglądowi”, Mariańska mogła swobodnie poruszać się po mieście, występując jako łączniczka, organizatorka i dysponentka środków finansowych.
Jednym z najbardziej wymownych świadectw funkcjonowania tego unikalnego systemu jest relacja Janiny Hescheles. Po brawurowej ucieczce ze Lwowa, młoda dziewczyna trafiła do Krakowa, gdzie opiekuńcze skrzydła rozwinęła nad nią właśnie Mariańska. Relacja Hescheles odsłania kulisy konspiracyjnej codzienności:
„Pierwsze kilka nocy spędziliśmy w mieszkaniu Marii Hochberg-Mariańskiej. Była ona odpowiedzialna za znalezienie nam schronienia – co było jednym z najtrudniejszych zadań. Zostałam umieszczona u Wandy Janowskiej (kosmetyczki)… Za dnia przyjmowała klientki w swoim mieszkaniu, które nocą służyło do produkcji fałszywych aryjskich dokumentów tożsamości.”
To zderzenie oficjalnego salonu kosmetycznego w dzień i fabryki nowych tożsamości w nocy świetnie ukazuje poziom elastyczności, jakiego wymagała konspiracja. Trzy tygodnie po ucieczce Mariańska wręczyła małej Janinie zeszyty i ołówek, prosząc o spisanie wspomnień z obozu. Manuskrypt ten, chroniony przez całą wojnę, przetrwał w prywatnym archiwum Michała Borwicza, trafiając ostatecznie do Muzeum Bojowników Getta w Izraelu (Ghetto Fighters’ House Museum). Sama Janina musiała wielokrotnie zmieniać adresy; jej ostatnim schronieniem był sierociniec Jadwigi Strzałeckiej, przeniesiony po upadku powstania warszawskiego do Poronina.
Niezwykłą skuteczność i reputację, jaką cieszyła się Mariańska wśród potrzebujących, ilustruje też przypadek Nisana Feuera, znajomego działaczki z Tarnowa. Natknąwszy się na nią, zareagował on w sposób niezwykle emocjonalny – klasnął w dłonie i wykrzyknął: „Będę żył! Będę żył!”. Feuer uniknął deportacji, lecz nie posiadał żadnych papierów. Choć znalazł chwilowe schronienie w Borku Fałęckim u znajomej wdowy, ta z powodu braku legalnych dokumentów nie mogła dłużej ryzykować jego obecności. Mariańska wyrobiła mu komplet papierów na nazwisko Jan Kasprzycki i otoczyła stałą opieką, odwiedzając go regularnie, podobnie jak dziesiątki innych „aryjczyków”.
Metody i drogi ucieczki
Jak w praktyce przebiegał sam moment opuszczenia zamkniętej dzielnicy? W zależności od wieku, statusu czy możliwości finansowych uciekinierów, wykorzystywano zróżnicowane kanały przerzutowe.
Komanda zewnętrzne i łapówki
Dla dorosłych najprostszą okazją do ucieczki była praca w przymusowych komandach roboczych poza murami getta – na stacjach kolejowych, w zakładach przemysłowych czy przy budowie dróg. Świadectwo Nathana Offena pokazuje, że praca dla niemieckiej machiny wojennej (naprawa czołgów i amunicji) dawała unikalną szansę na obserwację otoczenia i nawiązanie kontaktu z łącznikami:
„Mogłem wychodzić, wiecie, wracać i czasem zdobyć trochę dodatkowego jedzenia… Wiedziałem jednak, że wydarzy się coś strasznego, ponieważ zauważyłem, że ulice wokół getta były obstawione dodatkowymi strażnikami SS… Zabijali ludzi na naszych oczach na ulicach.”
Plan ucieczki przez komando musiał być opracowany z bezbłędną precyzją. Po przekupieniu strażników lub wykorzystaniu chwili ich uwagi, uciekinier błyskawicznie zmieniał odzienie i wmieszał się w bezimienny tłum przechodniów po drugiej stronie muru.
Podziemny labirynt: ucieczki kanałami
Gdy pętla wokół getta zaciskała się podczas kolejnych akcji wysiedleńczych i ostatecznej likwidacji dzielnicy w marcu 1943 roku, jedyną drogą ratunku stawał się podziemny system kanalizacyjny. Relacja Leopolda Page’a naświetla dramatyzm tych ucieczek. Page wraz z żoną i przyjacielem, dr. Julianem Aleksandrowiczem, podjęli decyzję o zejściu do podziemi. Aleksandrowiczom z dzieckiem udało się przejść, lecz chwilę później Niemcy odkryli jedno z wyjść i zaczęli strzelać do uciekających, odcinając drogę pozostałym.
Równie poruszające są losy siedmioletniego wówczas Jerzego Aleksandrowicza (syna Juliana). Gdy domowa skrytka w piecu przestała być bezpieczna, rodzina wskoczyła do ścieków:
„Szliśmy głównym korytarzem po wąskich chodniczkach. Tatuś, mając reflektorek, prowadził grupę. Szliśmy w kierunku Wisły, z prądem ścieków… Wyszliśmy w ostatniej chwili, bo tuż za nami strzelała niemiecka policja. Oczyściliśmy się w domku dozorcy fabrycznego w Prokocimiu.”
Kolejne kroki rodziny Aleksandrowiczów pokazują jednak, że wyjście z kanałów było zaledwie wstępem do udręki. Po serii tragicznych zdrad, pościgu Gestapo i próbie samobójczej, ocalała część rodziny (żona Marylka, syn Jerzyk i babcia) została ukryta w Wieliczce dzięki wsparciu „Żegoty”.
Kanałami przy ulicy Krakusa uciekała także Sulamith Sauerbrun z zaledwie ośmiomiesięczną córeczką Marią na rękach. Przez siedem dni błąkała się po obrzeżach Krakowa, sypiając w piwnicach i na klatkach schodowych, by ostatecznie – przy pomocy dozorczyni Katarzyny Zaliczkowskiej – umieścić dziecko w bezpiecznym miejscu pod pozorem podrzutka, a samej dołączyć do grupy więźniów w Płaszowie.
Nieoficjalne bramy i najmłodsi
Wyprowadzanie dzieci z getta wymagało najwyższego poziomu ostrożności. Maluchy nie mogły przecież wyjść z komandem roboczym. Wywożono je ukryte w podwójnych dnach wozów gospodarczych, skrzyniach narzędziowych, plecakach, a nierzadko podawano im środki uspokajające, by ich płacz nie podniósł alarmu na wartowniach. Dzieci były szczególnie narażone na denuncjację – ze względu na wiek nie potrafiły odgrywać narzuconych ról i wykazywały brak znajomości chrześcijańskich realiów, dlatego powszechną praktyką było błyskawiczne uczenie ich pacierza i katechizmu.
Równolegle funkcjonowały tzw. nieoficjalne bramy. Abraham Blim, zaledwie trzynastoletni chłopiec, który dzięki sprytowi stał się głównym żywicielem rodziny, przecinał druty w ogrodzeniach i wykorzystywał każdą słabo strzeżoną furtkę, by szmuglować żywność, a podczas likwidacji getta wyprowadzać młodsze dzieci. Z kolei mała Gizela Mendelson (wówczas siedmioletnia) wraz z bratem przedostała się na stronę aryjską dzięki polskiemu policjantowi, który wyciął dla nich niewielki otwór w drucie kolczastym.
Papier, pieniądz i schronienie
Samo opuszczenie getta pozostawiało uciekiniera w stanie całkowitej bezbronności. Aby przeżyć w gęstej sieci niemieckiego terroru oraz rodzimych szantażystów („szmalcowników”), konieczne było zbudowanie trwałej infrastruktury pomocowej. Przetrwanie po aryjskiej stronie opierało się na trzech podstawowych filarach: wiarygodnych dokumentach, stałych środkach finansowych oraz bezpiecznych adresach. Fałszywe kenkarty i metryki chrztu stanowiły pierwszą tarczę przed łapanką i kontrolą. Regularne zasiłki i fundusze pozwalały opłacać czynsze, żywność oraz kolejne etapy ukrywania się. Zaufane schronienia — strychy, piwnice, pokoje i schowki — wymagały nie tylko organizacji, lecz także przełamania strachu osób niosących pomoc.
Fałszowanie dokumentów było kunsztem artystycznym, od którego bezpośrednio zależało ludzkie życie. Pozyskiwano oryginalne blankiety, wywabiano chemicznie atrament i podrabiano urzędowe pieczęcie. Posiadanie kenkarty czy metryki chrztu przekształcało bezwyznaniowego uciekiniera w polskiego urzędnika, krawcową czy wdowę po oficerze Wojska Polskiego. Jak jednak wspominała Mariańska w historii rodziny Mandel (ukrywającej się pod nazwiskiem Lorek), nawet oficjalne zameldowanie i „aryjskie” papierki nie usuwały paraliżującego strachu przed zdemaskowaniem.
Utrzymanie ukrywających się osób wymagało olbrzymich nakładów finansowych. Ceny dyktowane przez osoby udostępniające pokoje czy schowki bywały wygórowane i często przekraczały standardowe zasiłki wypłacane przez Radę Pomocy Żydom. Marylka Aleksandrowicz w Wieliczce musiała toczyć nieustanną batalię o zdobycie funduszy na utrzymanie syna i matki, podczas gdy jej mąż walczył w oddziale partyzanckim.
Największe zagrożenie po stronie aryjskiej stanowili jednak nie tylko niemieccy funkcjonariusze, ale szantażyści żerujący na ludzkiej tragedii. Złe rozpoznanie intencji otoczenia potrafiło przynieść katastroficzne skutki. Przypadek ukrywającej się dziewczyny o imieniu Litka i jej matki pokazuje ten tragizm: kobiety zaufały przedwojennemu nauczycielowi muzyki, co zapoczątkowało ciąg dramatycznych wydarzeń, zakończony ich ponowną deportacją i śmiercią w obozie zagłady w Bełżcu.
Dwa portrety przetrwania. Historie indywidualne
Szczególnie fascynującym zjawiskiem w historii krakowskiego getta były też sytuacje, w których granica muru nie była przekraczana jednorazowo, lecz stanowiła przestrzeń stałego, niebezpiecznego ruchu wahadłowego. Zestawienie losów dwóch młodych chłopców – Yaakova Webera i Williama Schiffa – rzuca światło na skrajnie odmienne strategie przekraczania granicy getta: Yaakov Weber opuszczał dzielnicę okresowo, kierowany decyzjami rodziców, natomiast William Schiff przekraczał granicę regularnie, by zdobywać żywność i utrzymać rodzinę.
Yaakov Weber: tymczasowe bezpieczne przystanie
Yaakov Weber miał w chwili utworzenia getta zaledwie 7 lat. Pochodził z zamożnej, zasymilowanej rodziny. Jego rodzice opracowali unikalną taktykę: zamiast od razu umieszczać dziecko na stałe po stronie aryjskiej, woleli trzymać syna przy sobie, a opuszczali getto tylko w momentach bezpośredniego zagrożenia. Gdy w getcie narastało napięcie przed planowanymi akcjami wysiedleńczymi, chłopiec opuszczał dzielnicę i udawał się do państwa Nowaków – przedwojennych dozorców ich kamienicy. Po przeczekaniu niebezpieczeństwa wracał do rodziców.
Ostateczne rozstanie nastąpiło w marcu 1943 roku podczas likwidacji getta. Ojciec przygotował dla syna brawurowy plan: schował go w dużej walizce z wywierconymi otworami wentylacyjnymi, usadowił bagaż na wozie opuszczającym getto, z którego chłopiec wyskoczył w bezpiecznej odległości i uciekł do znajomych, a stamtąd do majątku państwa Wierzbickich. Młody Weber przetrwał tam wojnę, doczekawszy powrotu matki w 1946 roku.
William Schiff: płaszcz pełen kur i wymiana barterowa
Zbieżne terytorialnie, lecz całkowicie odmienne pod względem funkcjonalnym były doświadczenia dwudziestoletniego Williama Schiffa. Gdy jego ojciec załamał się psychicznie po wybuchu wojny, młody William wziął na swoje barki ciężar utrzymania całej pięcioosobowej rodziny. Skierowany do pracy poza gettem, szybko zauważył drastyczne dysproporcje w dostępie do żywności między dwiema stronami muru.
Pomysłowość jego matki doprowadziła do stworzenia unikalnego systemu szmuglu:
„William kupił ogromny płaszcz, w który pani Schiff wszyła kilka obszernych worków – dzięki temu William mógł podczas jednej wyprawy wnieść do getta nawet pięć kur.”
Ruch ten odbywał się w obu kierunkach. Schiffowie, jako dawni właściciele wykwintnego salonu fryzjersko-kosmetycznego na Kazimierzu, posiadali zapasy perfum i kosmetyków. W getcie były one bezużytecznym zbytkiem, lecz po stronie aryjskiej stanowiły cenny towar wymienny, za który zdobywano mąkę, odzież czy leki. Schiff codziennie ryzykował życiem na wartowniach – od nastroju strażnika zależało, czy skończy się na odebraniu towaru, dotkliwym pobiciu, czy zastrzeleniu na miejscu.
Bibliografia
Biberstein Aleksander, Zagłada Żydów w Krakowie. Kraków:1985.
Glück Irena, Dzienniczek. Kraków od dnia 7 V 1940 do dnia… Wstępy i opracowanie naukowe Alicja Jarkowska, Dagmara Swałtek-Niewińska; opracowanie edytorskie Iga Bąska. Warszawa, 2026.
Goldstein Janina, Dziennik Janki Goldstein. Opracowanie Katarzyna Zimmerer, Ewa Czekaj. Kraków, 2018.
Hescheles Janina, Oczyma dwunastoletniej dziewczyny, Żydowski Instytut Historyczny, Warszawa 2015.
Mariańska Maria, Mariański, Mieczysław, Wśród przyjaciół i wrogów. Poza gettem w okupowanym Krakowie, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1988.
Nelken Halina, Pamiętnik z getta w Krakowie. Warszawa: Wydawnictwo W.A.B. (Grupa Wydawnicza Foksal), 2025.
Offen Nathan, To Life! A Story of Survival, red. Sandy Jo Becker Hyman, Xlibris, 2009.
Offen Nathan, Voice/Vision Holocaust Survivor Oral History Archive, University of Michigan–Dearborn, 3 Września, 1987, https://holocaust.umd.umich.edu/offen/ (data dostępu: 06.11.2026).
Peleg-Mariańska Miriam, Peleg Mordecai, Witnesses: Life in Occupied Kraków, Routledge, 1991.
Relacja Abrahama Blima, Yad Vashem, relacje ocalonych, sygn. 0.3/2221.
Relacja Gizeli Mendelson, Yad Vashem, relacje ocalonych, sygn. O.3/1852.
Relacja Dawida Sauerbrun, AŻIH, sygn. 301/5091.
Wywiad z Jakubem Weberem, Yad Vashem, https//www.youtube.com/watch?v=OoPtmVbcb_s (data dostępu: 07.11.2026).
Wywiad z Jakubem Weberem, Yad Vashem, https://www.youtube.com/watch?v=zTq7R92eeEM (data dostępu: 07.11.2026).
„Wiliam and Rosalie. A Holocaust Testimony” William Schiff, Rosalie Schiff, University of North Texas Press, Denton 2007.
University of North Texas Oral History Collection, sygn. 872.
Wywiad z Rosalie Schiff, https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn506611 (data dostępu: 07.11.2026).
Mapa 1:
Jakub Stendig, Jüdischer Wohnbezirk in Krakau [Żydowska dzielnica mieszkaniowa w Krakowie], plan getta krakowskiego, Kraków, 10 kwietnia 1941 r., skala 1:2500, Archiwum Narodowe w Krakowie.
Mapa 2:
Jüdischer Wohnbezirk Krakau [Żydowska dzielnica mieszkaniowa Kraków], Archiwum Narodowe w Krakowie.
Maria Hochberg, zdjęcie:
https://sprawiedliwi.org.pl/sites/default/files/styles/photo/public/maria-hochberg-marianska-miriam-peleg-mordechaj-zegota-sprawiedliwi-polin-05.png?itok=7H6M12s8 (data dostępu: 07.11.2026).
William Schiff, zdjęcie:
https://untpress.unt.edu/assets/images/books/covers/s/schiff-william-and-rosalie.jpg (data dostępu: 07.11.2026).
Autorzy tekstu:
dr Alicja Jarkowska
dr Stanisław Szombara
mgr Katarzyna Boryczka
mgr Aleksandra Kolanko
Cristian Dumitrica
