Henry Rosner, Kraków, 1930. Zbiory Muzeum Krakowa, Fs15492-IX
Funkcjonowanie ludności żydowskiej w okupowanym Krakowie, zwłaszcza po utworzeniu getta w Podgórzu w 1941 roku, przebiegało w warunkach permanentnego zagrożenia, przemocy oraz skrajnego ograniczenia możliwości decydowania o własnym losie. W takiej rzeczywistości pewne zasoby jednostkowe – takie jak wykonywany zawód, posiadane umiejętności czy sieci kontaktów społecznych – mogły w ograniczonym stopniu zwiększać szanse na przeżycie. Wśród nich szczególne miejsce zajmowała działalność muzyczna.
Jak pokazują relacje i biogramy zgromadzone w bazie, działalność artystyczna w getcie krakowskim nie była zjawiskiem marginalnym. Koncerty organizowane w kawiarni „Polonia”, w bursach, sierocińcach czy instytucjach charytatywnych pełniły funkcję nie tylko rozrywkową, ale również pomocową, ponieważ dochody z tych wydarzeń przeznaczano na wsparcie najbardziej potrzebujących. Praktykowanie muzyki pozwalało artystom zachować poczucie zawodowej i społecznej tożsamości mimo postępującej destabilizacji życia codziennego.
Szczególnie wyraźnie widać to na przykładzie Henryka i Leopolda Rosnerów, muzyków znanych w Krakowie jeszcze przed wojną. W getcie kontynuowali oni działalność koncertową, a po jego likwidacji trafili do obozu pracy przymusowej w Płaszowie. Tam Henryk Rosner był zmuszany do gry na skrzypcach podczas przyjęć organizowanych przez komendanta obozu Amona Götha. Jego relacje ukazują paradoks tej sytuacji: muzyka zapewniała mu względne przywileje, takie jak, ochronę przed najcięższą pracą, możliwość posiadania instrumentu i odzieży koncertowej, a zarazem wiązała się z bezpośrednią zależnością od sprawców terroru.
Kompetencje artystyczne Rosnera odegrały istotną rolę w interwencji Oskara Schindlera, który, kierując się uznaniem dla jego talentu, włączył go do grona pracowników objętych planem ewakuacji z Płaszowa. Przykład ten pozwala traktować muzykę jako jedną z możliwych strategii przetrwania, przy czym była ona skrajnie niestabilna i podporządkowana decyzjom aparatu władzy. Deportacja Rosnera wraz z synem do Auschwitz w 1944 roku unaocznia, jak ograniczona była skuteczność nawet najbardziej sprzyjających interwencji.
Inną odsłonę strategii przetrwania poprzez kulturę ilustrują losy Cidy Lau-Fischer, śpiewaczki i nauczycielki śpiewu, aktywnie uczestniczącej w życiu artystycznym getta. Jej działalność koncertowa i pedagogiczna była próbą zachowania ciągłości kulturowej oraz przekazania artystycznego dziedzictwa kolejnym generacjom. Jej śmierć w 1941 roku przypomina jednak, że nawet zaangażowanie w życie kulturalne nie chroniło przed głodem, chorobami i przemocą systemu okupacyjnego.
Mordechaj Gebirtig Zdjęcie z książki Gebirtiga: „Majne lider”, 1936
W tym kontekście warto przywołać również losy artystów takich jak Mordechaj Gebirtig czy Abraham Neuman, których działalność twórcza nie przełożyła się na rzeczywiste mechanizmy ochrony. Ich biografie pokazują, że przetrwanie nie pozostawało w prostym związku z talentem, a możliwość wykorzystania muzyki jako strategii była nierówna i zależna od wielu czynników, takich jak pozycja społeczna, wiek, stan zdrowia czy zwykły przypadek.
Zebrane biogramy artystów żydowskich z Krakowa pokazują, że muzyka funkcjonowała jako jedna z możliwych strategii adaptacyjnych w warunkach Zagłady. Ich analiza pozwala uchwycić sposoby, w jakie jednostki próbowały podtrzymać poczucie sprawczości w rzeczywistości konsekwentnie je niszczącej.
Materiał zgromadzony w bazie ujawnia zarazem, że historia Zagłady w Krakowie to nie tylko opowieść o przemocy i śmierci, ale również o wysiłkach podejmowanych w celu przetrwania, wśród których kultura, nawet w swojej narzuconej i zdeformowanej postaci, zajmowała znaczące miejsce.
Źródła:
- Martyna Grądzka-Rejak, Elita artystyczna i życie artystyczne w getcie krakowskim (1941–1943)
- Aleksander Bieberstein, Zagłada Żydów w Krakowie, Wydawnictwo Literackie, Kraków, 1986
- United States Holocaust Memorial Museum:
– Henryk Rosner - Arolsen Archives:
– Henryk Rosner
– Leopold Rosner - Yad Vashem:
– Henryk Rosner
– Leopold Rosner
– Cida Lau-Fischer
– Mordechaj Gebirtig
– Abraham Neumann
